Tại sao Hoa Kỳ bỏ cuộc để Taliban thắng tại Afghanistan?

Phan Quang Trọng:Hoa Kỳ đã chứng kiến Liên Bang Sô Viết tham chiến tại Afghanistan và rút lui trong thảm hại, nhưng một biến cố quan trọng đã đẩy chính phủ Hoa Kỳ quyết định đem quân đội tiến đánh lực lượng khủng bố Taliban đang chiếm lĩnh Afghanistan,  lúc đó là việc họ che giấu nhóm khủng bố cực đoan Al Qaeda, một tổ chức do Osama bin Ladin cầm đầu đã tấn công và cướp đi sinh mạng của gần 3000 người Mỹ ngay trên đất Hoa Kỳ.

Afghanistan mở màn cho cuộc chiến chống khủng bố được khối NATO đồng minh ủng hộ và cùng tham chiến. Sau chiến thắng thần tốc đánh bại và đẩy lui Taliban ra khỏi phần lớn lãnh thổ Afghanistan chỉ trong 2 tháng, Hoa Kỳ trong quá trình xây dựng chính quyền và quân đội Afghanistan đã dần sa lầy và cuối cũng phải chọn giải pháp bỏ rơi quốc gia này. Nếu chỉ nhìn về tương quan lực lượng và mặt trận quân sự, cuộc chiến tại Afghanistan đã đưa ra những điểm nổi bật về cả hai phía Hoa Kỳ- NATO và Taliban trong mặt trận mới này, trong đó ưu điểm và thiếu sót về chiến lược, chiến thuật của cả hai phía đã đưa đến hậu quả mà chúng ta đang mục kích với những bài học cho tương lai Hoa Kỳ.

Nhìn lại lịch sử chiến tranh, nhân loại đã mục kích nhiều phát minh khoa học bắt nguồn từ mục đích phục vụ chiến tranh như thức ăn đóng hộp trong thời Napoleon, tàu ngầm từ cuộc nội chiến tại Hoa Kỳ, máy bay, vô tuyến, và cả vũ khí hạt nhân từ Thế Chiến II, v.v… Thông thường bên thắng có những phát minh mang tầm ảnh hưởng lớn, giúp họ theo kịp những đòi hỏi của cuộc chiến, và tiêu diệt được kẻ thù nhanh chóng và quyết định. Cuộc chiến giữa Hoa Kỳ-đồng minh NATO và Taliban mà nhiều người cho là một đội quân trông bề ngoài có vẻ như không có tổ chức mang dáng dấp một đoàn quân thời Trung Cổ.

Chiến trường Afghanistan là một thí dụ điển hình kẻ thắng trận chưa chắc đã có vũ khí tiên tiến mà cần có chiến lược đối phó nhanh và hợp với tình hình biến chuyển bằng cách biết biến hóa những phương tiện và kỹ thuật có sẵn, ít tốn kém, và hữu hiệu. Chỉ trong vài tháng đầu của cuộc chiến phía Hoa Kỳ với hỏa lực mạnh đã lấy lại các vùng do Taliban chiếm đóng trước biến cố 9-11. Taliban phải rút về những vùng núi non hiểm trở và bắt đầu cuộc chiến du kích cộng với khủng bố, xoay hướng cuộc chiến từ gần như qui ước trở thành một mặt trận mà sự kiên nhẫn cũng như vũ khí tối tân của Hoa Kỳ không còn hiệu nghiệm.

taliban soldier ak47 3d max

Phía Taliban bắt đầu cuộc chiến từ chiến cụ như AK-47 đến các loại vũ khí thông thường, nhanh chóng học hỏi từ các nhóm khủng bố cực đoan dùng phương tiện truyền thông đại chúng như điện thoại, mạng xã hội, và các thủ thuật tuyên truyền như một loại vũ khí và phương tiện liên lạc chiến lược mới. Trong khi đó phía Hoa Kỳ và NATO vẫn áp dụng vũ khí và chiến thuật gần như không thay đổi từ đầu cho đến cuối cuộc chiến vào tháng 8 năm nay. Bên cạnh nhiều lý do và nguyên nhân phức tạp khác, tóm lại lực lượng Taliban biết nhanh chóng thay đổi chiến lược, chiến thuật dùng các phương tiện kỹ thuật có sẵn để kéo dài cuộc chiến du kích và khủng bố làm Hoa Kỳ nản chí và làm chính quyền Kabul dần bị cô lập. Để khi thời cơ thuận tiện, lực lượng Taliban đã nhanh chóng làm chủ lãnh thổ trong thời gian mà không một nhà quân sự nào có thể tiên đoán như đã xảy ra. Cuộc chiến không chỉ quyết định trong những tuần cuối của tháng 8 vừa qua mà một cách tiệm tiến, từng bước nhóm lãnh đạo Taliban đã kéo dài cuộc chiến, làm hao tổn tiền bạc, cũng như sự ủng hộ và kiên nhẫn của chính phủ và người dân Hoa Kỳ đến mức độ phải dứt bỏ không thương tiếc.

Cuộc chiến 20 năm tại Afghanistan không chỉ quyết định trong những tuần cuối của tháng 8 vừa qua mà một cách tiệm tiến, từng bước nhóm lãnh đạo Taliban đã có những kế hoạch chiến lược và cả chiến thuật quân sự để kéo dài cuộc chiến, lợi dụng các thế yếu của quân đội Afghanistan, làm hao tổn tài lực, cũng như sự ủng hộ và kiên nhẫn của người dân Hoa Kỳ để cuối cùng phải bỏ cuộc. Trước khi bàn về chi tiết hơn những chiến lược này, vài thí dụ điển hình cho thấy lực lượng Taliban đã biết nhanh chóng dùng các phương tiện phổ thông, ít tốn phí, để gây tổn thất cho quân đội Hoa Kỳ và đồng minh cộng thêm những quyết định sai lầm của Hoa Kỳ cũng như đồng minh dẫn đến cuộc rút quân thảm hại ảnh hưởng đến uy tín của Hoa Kỳ không ít.

Public Awareness on Defense Against IEDs (Improvised Explosive Device…

Một trong những thí dụ về cách ứng phó nhanh và dùng phương tiện có sẵn là mìn tự chế (trong tiếng gọi của quân đội Hoa Kỳ là Improvise Explosive Device viết tắt IED. Đây là một trong những vũ khí đã giết hại nhiều lính Hoa Kỳ và đồng minh hơn các loại vũ khí khác, từ cách chế tạo thô sơ cho đến lúc Taliban biết dùng sóng điện thoại để kích hoạt mìn này từ xa. Họ còn đi một bước xa hơn là thâu lại các cuộc đánh bom thành công và trình chiếu trên các mạng xã hội như Twitter để tuyển mộ, gây quỹ, và đặc biệt lung lạc tinh thần người dân và lính Afghanistan. Taliban đã lập các nhóm đặc nhiệm về quan hệ đại chúng, có trình độ và hiểu biết về truyền thông, kỹ thuật vi tính, kỹ thuật lan tỏa nhanh và rộng các thông tin có lợi cho họ, và đặc biệt tâm lý quần chúng và quân đội Kabul để đạt những mục đich vừa nêu. Trong khi phía đồng minh có sẵn mọi phương tiện và vũ khí khoa học mới nhất như phương tiện giám sát, theo dõi các hoạt động nổi của Taliban từ không gian, người máy tự động, máy bay không người lái, phương tiện tải thương, hệ thống y tế hiện đại tốn kém, v.v…

Nhưng rất tiếc những phương tiện này chỉ nhắm vào việc bảo vệ sinh mạng người lính mà vô hình chung đặt mục đích chiến thắng quân Taliban vào thứ yếu. Quân đội và chính phủ Kabul gần như chỉ đóng góp sức người một cách bị động để dần lệ thuộc hoàn toàn vào các phương tiện do đồng minh giúp. Khi nguồn viện trợ quân sự ngưng, quân đội Kabul không thể đứng vững một mình đã tê liệt và tan rã nhanh chóng. Ở đây chúng ta chỉ bàn về phương tiện quân sự của Taliban mà chưa kể đến những vận động ngoại giao để nhận viện trợ và hỗ trợ từ Pakistan và tư nhân, hay các hoạt động kinh tế tự túc giúp họ kiếm được nguồn hiện kim để mua vũ khí, đạn dược.

Afghanistan not yet going to 'hell in a handcart', says Gen Sir Nick Carter

Về phía chính quyền và quân đội Kabul, họ đã chủ quan là người Mỹ và đồng minh sẽ không rút lui vì vị trí chiến lược của nước này. Họ nghĩ Afghanistan là thành trì quan trọng trong mâu thuẫn chiến lược lớn hơn giữa các cường quốc Mỹ, Nga, Hoa, và Liên hiệp Âu châu. Chính quyền Afghanistan đã không nhanh chóng cải thiện và đem lợi ích đến cho người dân Afghanistan. Phía người Mỹ cũng không đẩy được chính quyền Kabul tiến bộ nhanh hơn, giảm thiểu nạn tham nhũng, cũng như không ngăn được nguồn viện trợ cho Taliban từ phía Pakistan. Vấn đề cho thấy thắng một cuộc chiến thì dễ nhưng xây dựng đất nước và chính quyền dân chủ từ những đổ nát lâu năm như Afghanistan không dễ chút nào. Cộng thêm chính quyền Kabul đã không dùng các phương tiện ngoại giao ngay cả việc điều đình với Taliban trong lúc họ ở thế thượng phong và còn viện trợ và ủng hộ dồi dào của Tây Phương. Đợi đến lúc Hoa Kỳ có những dấu hiệu rõ ràng là sẽ bỏ rơi thì chính quyền Kabul mất tinh thần và tan rã nhanh chóng chỉ trong 2 tuần lễ.

Một sai lầm chiến thuật từ phía Hoa Kỳ là quyết định rút quân trước ngày 11 tháng 9 của tổng thống Biden, thay vì vào tháng 12 mà đa số tướng lãnh và các nhà chuyên môn cho là ít thiệt hại hơn cho chính quyền Kabul và giữ chút uy tín còn lại cho Hoa Kỳ. Nếu rút quân vào mùa đông, Taliban sẽ mất khả năng di chuyển quân nhanh như đã thấy và quân đội Kabul có thêm thời gian để chuẩn bị và tái phối trí, chưa kể dễ dàng hơn việc di tản hàng trăm ngàn công dân Hoa Kỳ cũng như các viên chức và thông dịch viên Afghanistan đã đồng hành với Hoa Kỳ và đồng minh trong 20 năm qua.

Trong những tuần qua, báo chí và các nhà phân tích tình hình thế giới cũng như tại Hoa Kỳ đã tổng hợp nhiều nguyên nhân dẫn đến việc rút quân của Hoa Kỳ khỏi Afghanistan sau 20 năm với gần 3000 thương vong và hàng chục ngàn lính Mỹ bị thương tật chưa kể phí tổn cuộc chiến lên đến hơn 1,000 tỷ Mỹ Kim. Chứng tỏ một điều tiền bạc và hỏa lực nhiều cũng chưa phải là yếu tố quyết định trong một trận chiến mà chính là nắm bắt được thời cơ, và áp dụng đúng chiến lược và chiến thuật của cả hai bên tham chiến. Không nói đến những yếu tố bên ngoài Afghanistan như ảnh hưởng của các cường quốc, mặt trận ngoại giao, áp lực của quốc tế, chúng ta muốn bàn đến những chiến lược và chiến thuật cụ thể mà Taliban đã học hỏi và đem vào ứng dụng tại trận địa mà họ rất am tường để đạt được các yếu tố quyết định trong tháng 8 vừa qua,

Thử xem lại những hoạt động của Taliban từ góc nhìn chiến lược để hiểu nguyên nhân và hy vọng tìm ra những bài học cho tương lai. Nhất là càng ngày chúng ta càng thấy rõ một cuộc chiến giữa các đại cường như chiến tranh thế giới khó xảy ra, ngược lại các cuộc chiến mà Hoa Kỳ tham dự trong tương lai có nhiều cơ hội giống như cuộc chiến Afghanistan trong 20 năm qua. Phiến quân Taliban đã áp dụng một số chiến lược trong những năm qua để đạt được những thành quả quân sự:

Ghani denies taking large sums of money as he fled Afghanistan | Ashraf Ghani News | Al Jazeera

♦ Vì chính quyền của tổng thống Ghani muốn chứng tỏ với người dân Afghanistan và thế giới là họ kiểm soát được phần lớn lãnh thổ, quân đội của chính phủ bị phân tán mỏng cả đến những tiền đồn xa xôi nơi chỉ có thể nhận tiếp viện qua đường hàng không do không quân Kabul đảm trách. Nắm được nhược điểm này Taliban tìm mọi cách phá vỡ các đường dây liên lạc, giao thông giữa các tiền đồn và dùng thêm tuyên truyền qua mạng xã hội để chia rẽ và làm nản lòng người lính viễn phương. Khai thác yếu tố tâm lý bị bỏ rơi rất quan trọng, nhất la khi người Mỹ có dấu hiệu bỏ rơi thật sự khi điều đình song phương với Taliban, quân đội Kabul nhanh chóng mất quyết tâm chiến đấu.

♦ Biết quân đội Kabul đông gấp 3 lần quân số Taliban, sau khi tìm cách cắt nhỏ lực lượng Afghanistan, quân Taliban dùng vũ khí thứ hai là tuyên truyền và truyền thông giả để khủng bố tinh thần và dần tha hóa ý chí chiến đấu của quân đội Kabul. Nhờ 70% dân Afghanistan có điện thoại di động, Taliban bắt chước cách khủng bố kiểu cộng sản và ứng dũng kỹ thuật vi tính, để gửi ra các hình ảnh người lính Afghanistan ra đầu hàng để được tha hay nếu còn tiếp tục cầm súng thì phải chấp nhận chính họ và gia đình bị giết hại. Họ cũng dùng các lãnh tụ bộ lạc hay sắc tộc để kêu gọi người lính Kabul buông súng. Khi tịch thu được súng ống và thiết vận của quân đội, họ tung các hình ảnh này trên các mạng xã hội để chứng tỏ họ đang thắng thế. Tâm trạng người lính đóng trên các tiền đồn, thiếu thực phẩm, đạn dược, nghi ngờ là họ đang hy sinh cho thiểu số các nhà chính trị sa-lông tại Kabul, và mục kích thấy đồng đội ra hàng, chắc chắn họ sẽ mất tinh thần và ý chí để tiếp tục cầm súng hy sinh bản thân và gia đình.

♦ Trong những năm gần đây, Taliban sử dụng vũ khí ám sát như một công cụ khủng bố nhắm vào các lãnh tụ xã hội dân sự, nhân viên chính phủ và sĩ quan cao cấp, nhất là giới phi công, và cả gia đình họ. Mặc dù Taliban là thủ phạm nhưng vì họ thường không đứng ra nhận thành tích lại càng gây thêm sợ hãi. Mục đích các cuộc khủng bố bí mật và man rợ là để tuyên truyền với người dân là chính quyền Kabul mất kiểm soát đồng thời trừ khử được các thành phần quân nhân và cán bộ ưu tú không trên chiến trường hay không phận mà ngay tại nhà giữa gia đình của họ. Nhiều binh lính Afghanistan đã không đi lính hay có đi thì đào ngũ vì các viễn cảnh kinh khiếp này dành cho họ và gia đình. Đối với các quan chức vùng hay trưởng lão các bộ lạc hay sắc tộc Taliban dùng kế sách ngoại giao, hối lộ, và mua chuộc. Họ thiết lập cả một hệ thống chính quyền trong bóng tối như kiểu CSVN đã thực hiện tại VN, một hình thức dành dân chiếm đất và tạo tính chính danh và dần tranh đoạt quyền lãnh đạo thật tại các địa phương.

♦ Trên địa bàn rộng hơn, Taliban dùng ngoại giao để kéo dài cuộc chiến, cắt giảm viện trợ của Hoa Kỳ cho chính quyền Kabul và dùng ô dù của các hiệp định đình chiến để chuyển quân vào các vị trí chiến lược gần thủ đô hay bao vây các cứ điểm chiến lược nằm chờ thời. Hiệp ước ngưng chiến giữa Hoa Kỳ và Taliban năm 2020 là giấy báo tử cho chính quyền Kabul, cho thấy người Mỹ đã thật sự chuẩn bị rút khỏi Afghanistan. Đây là giọt nước làm tan ly nước ý chí chiến đấu của người dân Afghanistan.

♦ Taliban trên bề mặt tìm cách thay đổi diện mạo lãnh đạo và chính phủ của họ từ một tổ chức Hồi giáo cực đoan sang một chính quyền văn minh hơn, tôn trọng nhân quyền, tuân thủ luật pháp quốc tế để lừa dối và tranh thủ ủng hộ của chính phủ và người dân trong các nước Tây phương và Trung đông. Việc Hoa Kỳ thương thảo với Taliban cho thấy họ đã đạt được mục tiêu này, vì Hoa Kỳ đã từng khẳng định không thương thảo với mọi tổ chức khủng bố.

Taliban tranh thủ được ủng hộ của Pakistan và Trung Cộng. Cả hai nước này cố xây dựng ảnh hưởng của họ lên lực lượng Taliban để mưu cầu mục tiêu chính trị và kinh tế lâu dài của họ.

China and Pakistan See Eye to Eye on the Taliban—Almost | RAND

Chúng ta đang sống tại Hoa Kỳ và có lẽ hiểu được cấu trúc của chính phủ cũng như tâm lý của người dân Hoa Kỳ là chắc chắn họ không muốn một cuộc chiến tranh trường kỳ hao tổn sinh mạng và tài lực của Hoa Kỳ dù mục đích ban đầu có đạt được hay không. Chắc chắn việc rút quân khỏi các cuộc chiến này là điều cả 4 chính phủ HK từ TT W. Bush, Obama, Trump và bây giờ Biden và người dân HK đều mong muốn. Những bài học hôm nay từ Afghanistan chắc chắn rất cần thiết cho tương lai của Hoa Kỳ và hòa bình thế giới. Việc trước mắt của Hoa Kỳ là làm sao giảm thiểu ảnh hưởng của thảm họa nhân đạo đang xảy rạ tại Afghanistan và đi tìm những giải pháp hiệu quả trong cuộc chiến chống khủng bố sẽ còn kéo dài.

Kết thúc cuộc chiến đã buộc hàng trăm ngàn người trốn chạy giữa cơn đại dịch và hạn hán trầm trọng tại đây. Các tổ chức khủng bố như ISIS-K sẽ ra sức đổ trách nhiệm của khủng hoảng lên Hoa Kỳ và Tây Phương để thu hút thành phần quá khích trong dân đang cảm thấy bị lợi dụng và bỏ rơi. Đó là chưa kể các quốc gia như Nga, Trung Cộng, Belarus đang lợi dụng tình hình ở Afghanistan và đoàn người tỵ nạn Taliban để phân hóa tình hình tại Âu Châu. Nhưng có lẽ những gì đã và đang xảy ra tại Afghanistan đã lộ rõ âm mưu của quốc gia Hồi giáo từng nhận hàng tỉ viện trợ của Hoa Kỳ là Pakistan, một quốc gia có vũ khí nguyên tử và đang tranh chấp mạnh mẽ với Ấn Độ.

Một điều không thể chối cãi là Pakistan là chỗ dựa quan trọng của Taliban trong nhiều năm qua. Pakistan đã giúp huấn luyện, là nơi trú quân, bệnh xá và cả cố vấn cho Taliban trong suốt cuộc chiến chống Mỹ. Lãnh đạo Pakistan tin tưởng Afghanistan là vùng độn chiến lược trong tranh chấp với kẻ thù chính của họ là Ấn Độ. Taliban không thể đạt được chiến thắng tại Afghanistan nếu không có Pakistan trợ giúp. Chiến thắng của Taliban cũng là chiến thắng của Pakistan và quốc gia đầu tư nhiều vào cơ sở hạ tầng của Pakistan là Trung Cộng. Con đường tơ lụa mới của họ Tập sẽ đi tiếp vào đất nước này với kho tài nguyên nhiên liệu và khoáng chất quý sẽ đi ngược lại để vào túi tham không đáy của Trung Cộng.

Kinh nghiệm của Hoa kỳ được Văn phòng Tổng thanh tra Chương trình tái thiết Afghanistan đệ trình lên Ủy ban Đối ngoại của Hạ viện Hoa Kỳ vào tháng giêng 2020 có nhiều điểm giá trị cho những phiêu lưu quân sự tương tự. Các viên chức Hoa Kỳ cho nạn tham nhũng tại Afghanistan là một trong những nguyên nhân thất bại của chính quyền Afghanistan và công nhận chính phủ Hoa Kỳ đã có trách nhiệm trong việc không kiểm soát và loại trừ được nạn tham nhũng này. Sau khi đánh bại được Taliban trong năm 2000, Hoa Kỳ đã không có một chiến lược tái thiết Afghanistan rõ ràng, nhất thống và không có một cơ quan duy nhất trong chính phủ Hoa Kỳ nào chịu trách nhiệm chính trong chiến lược tái thiết.

Vì vậy, chiến lược và thời khóa biểu tái thiết đã bị chính trị hóa và cuối cũng thất bại trong việc xây dựng một chính phủ dân chủ, tự cường và quyết tâm bảo vệ đất nước tự do của họ. Việc nhân sự có trách nhiệm về Afghanistan trong chính phủ Hoa Kỳ thay đổi quá nhanh cũng làm suy yếu nỗ lực tái thiết. Nhưng điều quan trọng nhất là chiến lược tái thiết đã không dựa trên một hiểu biết tường tận lịch sử, xã hội, pháp lý và tập quán chính trị của đất nước và người dân Afghanistan, một điều mà Hoa Kỳ đã không chuẩn bị từ đầu. Toàn là những bài học cho thấy Hoa Kỳ với bộ máy quân sự và khả năng kinh tế khổng lồ, có khả năng đánh chiếm một quốc gia và tiêu diệt một quân đội, nhưng hoàn toàn bất lực trong việc xây dựng một nền dân chủ kiểu Tây phương trong một đất nước mà người dân và giới tinh hoa của họ chưa muốn thoát ra mô hình cai trị kiểu Trung cổ.

Phan Quang Trọng

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*